Các giai đoạn phát triển tâm lý trẻ em từ 0 – 16 tuổi
Sự phát triển tâm lý của trẻ có sự khác biệt rõ rệt tuỳ theo từng độ tuổi. Chính vì vậy, phụ huynh cần tìm hiểu rõ về đặc điểm tâm sinh lý qua từng giai đoạn để giáo dục trẻ tốt hơn.
- Giai đoạn từ 0 đến 1 tuổi
Ngay khi trẻ được sinh ra có sự thay đổi từ môi trường ổn định trong bào thai sang một môi trường mới với nhiều biến đổi như ánh sáng, nhiệt độ, âm thanh…Trong những năm đầu của cuộc đời trẻ cần được người lớn thỏa mãn những nhu cầu bản năng, vì vậy năm đầu mối quan hệ mẹ con là mối quan hệ đặc biệt tác động đến sự phát triển của trẻ. Giai đoạn này trẻ chưa biết nói nên mối quan hệ mẹ con là mối quan hệ tiền ngôn ngữ, là mối quan hệ ruột thịt thông qua tiếp xúc giữa cơ thể mẹ và cơ thể trẻ để thỏa mãn các nhu cầu tâm sinh lý của đứa trẻ. Về ngôn ngữ trẻ 7-8 tháng biết phát ra âm đơn giản, biết lạ quen, 12 tháng tuổi biết nói một số từ đơn giản.
Yếu tố tâm lý: trong giai đoạn này trẻ cần được quan tâm, yêu thương của người chăm sóc đặc biệt là vai trò của người mẹ. Tất cả nhu cầu về vật chất, nhu cầu tình cảm của người mẹ, nhu cầu gắn bó được đáp ứng, môi trường sống ổn định thì tạo cho trẻ cảm giác an toàn và phát triển tốt. Nếu giai doạn này người mẹ có những bất ổn về tâm lý như: sinh con ngoài ý muốn, dồn tất cả nỗi thất vọng, lo lắng của mình lên đưa trẻ; nếu trẻ sống trong môi trường thay đổi liên tục hoặc những nhu cầu vật chất không được đáp ứng có thể gây nên những vấn đề tâm lý cho đứa trẻ.Tuy vậy, trong xã hội không phải nhu cầu nào cũng được đáp ứng mà dần dần trẻ phải học theo quy luật, quy tắc như trẻ đói phải biết chờ đợi thức ăn đang nóng. Nhưng điều quan trọng là trẻ cảm nhận được tình cảm của người mẹ, của các thành viên trong gia đình.
2. Giai đoạn phát triển tâm lý của trẻ từ 1 đến 3 tuổi
Từ 1 đến 3 tuổi là thời điểm “vàng” để trẻ hình thành ý thức. Trẻ sẽ bắt đầu tập đi và học cách giao tiếp. Thông qua quá trình khám phá và tiếp xúc, trẻ sẽ tự bản thân tìm đến đồ vật mà bé muốn. Hơn nữa, qua những cuộc trò chuyện, bé sẽ tiếp thu và phát triển được ngôn ngữ nói của mình.
Đồng thời, bé cũng sẽ hay có thói quen bắt chước người lớn trong giai đoạn này. Chính vì vậy, sự phát triển của tâm lý trẻ em từ 1 – 3 tuổi sẽ rất dễ bị ảnh hưởng bởi những lời nói, cử chỉ của người lớn. Bố mẹ cần phải chú ý đến hành vi của bản thân để tâm lý của trẻ phát triển theo chiều hướng tích cực. Bố mẹ nên ứng xử một cách mẫu mực để làm gương cho trẻ noi theo, ví dụ như lịch sự khi giao tiếp, kính trên nhường dưới, biết nói lời cảm ơn và xin lỗi đúng lúc… Để tránh hình thành cho bé tâm lý chống đối, cảm giác mặc cảm, tự ti thì bố mẹ cần tránh việc la mắng bé. Thay vào đó, bố mẹ hãy nói với bé những lời yêu thương nhiều hơn.
3. Giai đoạn phát triển tâm lý trẻ em từ 3 đến 6 tuổi
Giai đoạn này trẻ tích cực thăm dò thế giới xung quanh vì trẻ đã biết đi. Nếu như trước đây người lớn mang đồ vật đến cho trẻ còn bây giờ trẻ tự đến tiếp xúc với đồ vật bằng cảm giác và vận động. Sự phát triển ngôn ngữ, trẻ chủ động tiếp xúc với người lớn vừa nói vừa làm, trẻ hiểu lời nói trước khi biết nói. Ví dụ mẹ bảo yêu em, trẻ sẽ cảm nhận được thông qua giọng nói, nét mặt, thái độ, cử chỉ của người mẹ. Ngôn ngữ của bé ở giai đoạn này, bé nói từ đơn rồi nói cụm từ và thành câu.
4. Giai đoạn phát triển tâm lý trẻ em từ 6 đến 11 tuổi
Bé khám phá thế giới xung quanh một cách nhanh chóng, hoạt động tiếp xúc với đồ vật ngày càng mở rộng, vốn từ tăng nhanh, biết nói thành câu, biết nghe và kể chuyện. Trẻ thích thú trong các hoạt động trò chơi, học nói, học ăn hay đặt câu hỏi tại sao và bắt đầu đưa ra ý kiến.
Giai đoạn này, cái tôi của trẻ được hình thành, bắt đầu nhận thức được giới tính hay đặt câu hỏi “tại sao?” Trong quan hệ tình cảm bé tiến tới nhận ra vị trí của mình giữa mọi người, thoát khỏi đòi hỏi tuyệt đối về mình.
5. Giai đoạn phát triển tâm lý trẻ từ 11 đến 16 tuổi
Tâm lý trẻ em từ giai đoạn 11 – 16 tuổi sẽ có rất nhiều biến động. Trong giai đoạn này, những diễn biến về tâm lý của trẻ em cũng khá phức tạp, bị chi phối và ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau, vì đây là thời điểm trẻ chuẩn bị dậy thì cũng như trở nên chín chắn hơn.
Trẻ sẽ có những thay đổi rõ rệt về tâm sinh lý, ngoại hình. Đồng thời, trẻ cũng sẽ có những tiêu chuẩn đánh giá cho riêng mình dựa trên những quy chuẩn của mọi người. Qua đó, trẻ sẽ biết cách để hành vi của bản thân đúng với chuẩn mực gia đình và xã hội.
11 đến 16 tuổi cũng là giai đoạn trẻ khá nhạy cảm với những lời đánh giá của người khác. Vì vậy, trẻ sẽ có thể trở nên tự mãn, tự cao với những “lời có cánh”. Ngược lại, trẻ cũng có thể tự ti, sợ hãi và rụt rè hơn nếu như bị chê trách. Tâm lý trẻ em ở độ tuổi này rất phức tạp, do đó phụ huynh cần hướng dẫn, hỗ trợ và quan tâm để trẻ từng bước tự chủ được hành động của chính mình. Ngoài ra, trẻ cũng sẽ suy nghĩ tích cực và cảm thấy thoải mái hơn khi có một chỗ dựa tinh thần vững chắc.
Quan hệ xã hội của các em từ mối quan hệ cha mẹ chuyển sang mối quan hệ bạn bè. Trong gia đình cha mẹ tạo điều kiện cho các em nhiều quyền độc lập hơn và những yêu cầu cao hơn. Thiếu niên thường không muốn sự chăm sóc quá tỉ mỉ, quan tâm quá mức của cha mẹ. Trong gia đình các em mong muốn cha mẹ tôn trọng ý kiến của các em hơn là chiều chuộng. Thường các em chưa nhận thức được mặt tốt và mặt xấu ở trong xã hội trong khi đây là lứa tuổi hay tìm kiếm, thực ngiệm và lứa tuổi chống đối. Vì vậy các em cần có sự quan tâm hỗ trợ, dìu dắt hướng dẫn của người lớn. Các em từng bước tự chủ trong học tập và công việc. Vì vậy các em cần có chỗ dựa tình cảm của người thân để tâm sự và chia sẻ ý kiến, kinh nghiệm…Sau một thời gian các em đánh giá, xác định cho bản thân nhân cách mới, nhân cách trưởng thành. Cuối giai đoạn này nhân cách đã được hình hành ổn định, các em bắt đầu lựa chọn ngành nghề .
Nguồn: Tổng hợp